Wat veroorzaakte de Kerst-gammaflitser van 2010?

Impressie van de ‘Kerst-gammaflitser’ GRB 101225A. Credit: NASA/Goddard Space Flight Center

Op 25 december 2010 zag de Swift satelliet van de NASA met z’n Burst Alert Telescope (BAT) een felle uitbarsting in gammastraling vanuit het sterrenbeeld Andromeda. De gamma-uitbarsting duurde maar liefst 28 minuten en dat is voor een gammaflitser erg lang [1]Normaal worden twee klassen van gammaflitsers onderscheiden: de korte (<2s) en de lange (>2s), waarbij die laatste meestal niet meer dan enkele minuten duurt.. Met andere telescopen, zoals de Hubble ruimtetelescoop, probeerde men de ‘afterglow’ van de uitbarsting te detecteren, maar dat leverde weinig informatie op en men was niet in staat om de afstand tot de bron te bepalen. Vandaar het probleem waarvoor de sterrenkundigen zich bij de Christmas burst, officieel GRB 101225A geheten, gesteld zien: wat is de precieze aard van het object dat deze gammaflitser met z’n lange duur veroorzaakte? Afhankelijk van de vraag hoe ver dat object precies van de aarde verwijderd is zijn er nu twee modellen opgesteld en in beide modellen is een neutronenster betrokken. In het ene model is er sprake van een neutronenster, die een komeet ter grootte van de helft van de dwergplaneet Ceres aantrekt en oppeuzelt. Zo’n neutronenster is het restant van een zware ster, dat na een supernova overblijft en dat de massa van een half miljoen keer de aarde herbergt in een bolletje van zo’n 10 km groot. Als zo’n forse komeet – of planetoïde – tegen de neutronenster knalt kan zo’n langdurige gammaflits ontstaan. Dit scenario zou zich binnen de Melkweg moeten hebben afgespeeld, op een afstand tot ongeveer 10.000 lichtjaar. Het andere model zegt dat het gebeuren véél verder weg plaatsvond, op zo’n 5,5 miljard lichtjaar. Ook hier gaat het om een neutronenster, maar dit keer eentje die om een gewone ster draait en die op een gegeven moment IN die ster terechtkomt en dan naar binnen spiraliseert. Ook dat leidt tot een enorme uitbarsting in gammalicht, als de neutronenster na 18 maanden van spiraliseren en vijf rotaties uiteindelijk versmelt met de sterkern en er een zwart gat wordt gevormd. Meer over beide modellen in de volgende video:

Bron: NASA.

References[+]

References
1 Normaal worden twee klassen van gammaflitsers onderscheiden: de korte (<2s) en de lange (>2s), waarbij die laatste meestal niet meer dan enkele minuten duurt.

Ralf Vandebergh legt Phobos-Grunt in detail vast


© Ralf Vandebergh

De Nederlandse satelliet-spotter Ralf Vandebergh is er in geslaagd om vanuit Limburg de Russische sonde Phobos-Grunt in detail te fotograferen, terwijl de sonde zich 274 km van hem af bevond, terwijl de hoogte boven het aardoppervlak 230 km bedroeg. De sonde werd op 8 november j.l. gelanceerd en raakte in de ruimte in de problemen, toen de communicatie met de aarde uitviel en de motoren – die ‘m richting Mars had moeten sturen – niet startten. Technici doen sindsdien verwoedde pogingen om Phobos-Grunt weer aan de praat te krijgen en vorige week lukte het voor het eerst om contact te leggen met de sonde, al heeft dat nog niet concreet tot verbeteringen geleid. Grote kans daarom dat ’t apparaat half januari volgend jaar in de dampkring zal plonzen en zal vergaan. Op dinsdag 29 november wist Ralf Vandebergh Phobos-Grunt met het blote oog te ‘spotten’, terwijl de zon zo’n zes graden onder de horizon stond. Met z’n 25 cm spiegeltelescoop en webcam wist hij de sonde te volgen en bovenstaande foto te maken. Bron: Space.com.

Adembenemend, subliem, weergaloos, fantastisch? Yep, alle vier

Credit: Stephane Vetter

Ik kwam afgelopen week de website van Stephane Vetter tegen, een Franse fotograaf die van z’n fotocamera een nieuw, eigen lichaamsdeel moet hebben gemaakt, want hij maakt er adembenemende, sublieme, weergaloze en fantastische foto’s mee. Onder andere het juweeltje hierboven, gemaakt bij Skogafoss in het zuiden van IJsland, waarin je een mix ziet van sterren, Noorderlicht, betoverend landschap met waterval én maanboog. Eh… maanboog? Wat je op die foto ziet is toch een regenboog? En wat doen die sterren bij daglicht? Ja, dat is het frappante van deze foto: hij lijkt met al die kleuren overdag genomen. Maar in werkelijkheid is het nacht en heeft Vetter door de lange belichtingstijd de kleuren weten te vangen. Er was een maan die avond en de waterspatters in het meer vormden een maanboog, die ’s nachts met het menselijk oog bekeken kleurloos is. Maar de camera ziet die kleuren wel en dat zie je duidelijk op de foto. Herkennen jullie ook de sterren? Linksboven van de waterval zie je een bekend sterrenbeeld: Grote Beer. Op de volgende foto zie je dat landschap allemaal nog een keertje, maar dan ook met enkele fraaie wolkenpartijen:

Credit: Stephane Vetter

Bovenstaande foto’s zijn geplaatst met persoonlijke toestemming van Stephane Vetter. Bron: Nuits Sacrées en Bad Astronomy.

Curiosity tussen start en finish

Het zal onderhand wel je neus uitkomen, al dat nieuws over het Mars Science Laboratory (MSL) Curiosity, welke afgelopen zaterdag werd gelanceerd en die nu onderweg naar de Rode Planeet is. Maar ach, die tocht naar Mars duurt 8½ maand, dus tot augustus 2012 zullen we er weinig meer van vernemen. Daarom toch even twee fraaie plaatjes, die start en finish van de tocht van Curiosity laten zien. Eerst een prachtige foto van de lancering zaterdag, gemaakt door Mike Deep en David Gonzales:

Credit: Mike Deep en David Gonzales.

En dan een 3D-foto van Gale krater, de eindbestemming van Curiosity. Brilletje pakken en genieten maar.

Credit: NASA

Bron: voor de foto van de lancering Universe Today en voor de 3D-foto van Gale krater opnieuw Universe Today.

Video: Brian Greene’s Fabric of the Cosmos deel 1 t/m 4

Voorkant van Greene’s boek The Fabric of the Cosmos. Credit: Brian Greene

Brian Greene (1963) is een theoretisch natuurkundige en een van de befaamdste snaartheoretici. Hij verwierf bekendheid bij een breder publiek door zijn populair-wetenschappelijke boeken The Elegant Universe en The Fabric of the Cosmos. Van dat laatste boek is onlangs door de wetenschapsomroep PBS een vierdelige serie uitgezonden en die is nu compleet te zien op YouTube – hoe kan het ook anders. Iedere aflevering is ruim vijftig minuten smullen, dus ik zou zeggen: neem er de tijd voor!

Bron: The Reference Frame

Broem broem, een Curiosity van Lego

Curiosity gemaakt van Lego. Credit: Perijove/LEGO

Heerlijk speelgoed, dat Lego. Niet alleen voor kleine kinderen, maar ook voor grote kinderen, eh… volwassenen. Perijove is er zo eentje, die vol energie modellen van Lego in elkaar knutselt. Bijvoorbeeld een schaalmodel (1:20) van de zaterdag richting Mars vertrokken Curiosity, een 900 kg zware Marsrover, die op 6 augustus 2012 in de Gale krater zal landen. Perijove bouwde dat prachtige model en plaatste er diverse foto’s van op de website LEGO CUUSOO, waar iedereen inzendingen van modellen kan plaatsen. Slaagt hij erin om minstens 10.000 supporters te vinden, dan gaat de fabrikant van LEGO – yep, je moet het geloof ik met hoofdletters schrijven – kijken of het een officieel product van hen wordt. Perijove heeft op dit moment 69 supporters, dus hij kan er nog wel een paar gebruiken om z’n model op te laten stomen tot de eregallerij van echte LEGO-producten. Bron: LEGO CUUSOO.

 

Fermi brengt kosmische straling Cygnus X in beeld

OB-associaties in Cygnus X. Credit: NASA/IPAC/MSX

Op heldere zomerse nachten is in het noordelijke sterrenbeeld Zwaan (Cygnus) de Melkweg te zien, als een oplichtende band aan de hemel. In dat deel van de Melkweg – vlakbij de heldere ster gamma Cygni – bevindt zich een gigantische hoeveelheid gas, te midden van honderden zeer zware en jonge sterren, 4500 lichtjaren van ons verwijderd. Dat gebied heet Cygnus X, niet te verwarren met de dubbelster Cygnus X-1, waarvan één component een zwart gat is. Cygnus X zal je op die zomerse nacht echter niet zien, want het enige wat we er in zichtbaar licht van zien is een donkere band, van verhullend stof. Er zijn andere golflengtes voor nodig om meer te weten te komen over Cygnus X, zoals radiostraling, waarmee het gebied in de jaren vijftig werd ontdekt. Pas hebben ze ook gammastraling afkomstig van Cygnus X gemeten, gedaan met de Large Area Telescope (LAT)  aan boord van NASA-satelliet Fermi. De gammastraling wordt veroorzaakt als kosmische straling in Cygnus X tegen het gas botst en er zeer energierijke fotonen worden geproduceerd. Die kosmische straling op haar beurt – bijna altijd protonen die bijna met de lichtsnelheid reizen – ontstaat weer door de expanderende schillen en krachtige magnetische velden van supernovae. Cygnus X is een broeinest van stervorming, hetgeen zichtbaar is in de vorm van de aanwezige OB-associaties. Dat zijn groepen van zeer massieve O- en B-sterren [1]Kijk hier even wat dat ook weer precies inhoudt. die verwant zijn aan elkaar. Eén van die associaties is Cygnus OB2, een gigantische mix van waterstofgas en piperdepiep jonge en zeer zware sterren, bij elkaar nog geen vijf miljoen jaar oud. Men heeft 65 O-sterren gevonden in Cygnus OB2 en 500 B-sterren. Een deel van de sterren is er al niet meer, want die zijn onder het Pepsi-motto live fast, die young reeds uit elkaar geknald als supernovae. Meer over Cygnus X, inclusief de door Fermi gedetecteerde gammastraling, in de volgende video:

Wil je de foto bovenaan met die twee OB-associaties en de stercluster NGC 6910, dan moet je deze versie ervan even downloaden. Bron: NASA.

References[+]

References
1 Kijk hier even wat dat ook weer precies inhoudt.

Maan en Venus, maar dan zonder Zwemhal


Paul Bakker had gisteren aan het begin van de avond hetzelfde idee als ik: hij zag het duo Maan en Venus prachtig aan de heldere hemel staan en dacht ‘kom, die ga ik eens vereeuwigen’. Ik deed het met m’n Samsung Galaxy S2, m’n mobieltje waarmee je ook nog gewoon kunt bellen, en met de Dordtse Zwemhal ter decoratie erbij, hij deed het met een Canon 350D spiegelreflexcamera – Hutech gemodificeerd – en zonder zwemhal. Mooi hoor!

Passage Phobos-Grunt vanuit Leiden gezien

Met de Russische sonde Phobos-Grunt liep het allemaal minder fortuinlijk af dan de zaterdag gelanceerde Amerikaanse sonde Curiosity. Beiden hebben Mars als doel, maar zoals we weten kwam Phobos-Grunt niet verder dan een baan om de aarde. Satelliet-waarnemer Marco Langbroek wist vanavond rond een uur of 17.50 vanaf de tweede etage van een flat in Leiden een passage van Phobos-Grunt op film vast te leggen, die laag aan de horizon overkwam:

De verwachting is dat Phobos-Grunt ergens in januari roemloos ten onder zal gaan in de dampkring. De derde satelliet in enkele maanden die dat overkomt, na de UARS en ROSAT satellieten. Gaat lekker daarboven. Bron: SatTrackCam Leiden.