Voor ons Noorderlingen zijn het alleen fenomenen van horen zeggen: de grote en de kleine Magellaanse Wolken. Twee kleine sterrenstelsels die begeleiders zijn van het Melkwegstelsel, beiden goed met het blote oog te zien… op het zuidelijk halfrond. Zucht! Afijn, in de Kleine Magellaanse Wolk (SMC, Small Magellanic Cloud), een bescheiden 196.000 lichtjaren van ons verwijderd, hebben sterrenkundigen met behulp van de Chandra röntgensatelliet iets bijzonders ontdekt: In een wolk van geïoniseerd waterstof, genaamd LHa115-N19 of korter N19 hebben ze een zogenaamde superbel gezien (zie foto). Dat soort bellen kunnen ontstaan als kleinere structuren van individuele sterren en supernova aaneen gaan klonteren en een enorme kosmische holte vormen. De waarnemingen van Chandra tonen aan dat er in N19 drie supernovae moeten hebben plaatsgevonden. Alle drie waren ze ontstaan doordat een zware ster aan het einde van z’n leven ineenklapte en z’n buitenlagen in één klap wegblies. Al die sterren behoorden tot een zogenaamde OB associatie, een groep sterren die uit één en dezelfde interstellaire gas- en stofwolk is ontstaan. Bron: Chandra / Harvard.
Superbel ontdekt in Magellaanse Wolk
Over duikboten en stofzuigers
De maan Europa van Jupiter heeft vermoedelijk onder haar dikke ijsoppervlakte een warme oceaan van zout water, welk idee is gebaseerd op vele waarnemingen van de Voyagers en de Jupiterverkenner Galileo. In die oceaan zou wel eens leven kunnen zitten, primitief leven zoals dat ook ooit in de oersoep van de Aarde kan hebben rondgezwommen (een stellingname met veel ‘alsen’ erin). Onlangs schreef een Britse werktuigbouwkundige in het tijdschrift Journal of Aerospace Engineering een artikel over een duikboot waarmee die oceaan kan worden verkend. Op 20 mei j.l. had ik al een bericht over een test die de NASA uitvoerde met een duiboot ergens in een zinkgat in Mexico, ook met de bedoeling om dat ooit een keer echt te laten varen in de oceaan op Europa. Die Engelsman, Carl T. F. Ross genaamd en in het dagelijks leven professor op de Universiteit van Portsmouth, dacht bij zichzelf ‘Wat die Amerikanen doen dat kan ik ook doen’. En zo kwam hij op de proppen met een model van een drie meter lang en 1 meter in diameter zijnde cilindervormige duikboot, die in staat is de immense druk in de Europa-oceaan te weerstaan. Dat die druk groot is is de verwachting, want men denkt dat de oceaan wel 100 km dik is, tien keer zo dik als de oceanen op Aarde. In z’n artikel, getiteld Conceptual Design of a Submarine to Explore Europa’s Oceans beschrijft Ross ook nog de wijze van voortstuwing, de communicatie met de Aarde, de te gebruiken materialen voor de romp, etc… Ook heeft hij een manier bedacht waarop de duikboot zich eerst door de ijslaag van Europa kan boren, een ijslaag die soms wel zes km (!) dik is. Hij is wel realist genoeg dat uitvoering van z’n idee tijd (en geld) nodig heeft en dat het nog ergens tussen 15 en 20 jaar zal duren voordat het zover is. Geduld hebben meneer Ross én hopen dat de Amerikanen met hun Deep Phreatic Thermal Explorer (DEPTHX) niet eerder zijn. Ik vind trouwens Ross’ duikboot wel erg veel op een klassieke atoombom lijken, maar goed het zal wel aerodynamisch verantwoord zijn. Bron: Universe Today.
De reuzenplaneet Jupiter was vandaag ook nog op een andere wijze in het nieuws. Het blijkt namelijk uit computersimulaties dat Jupiter toch niet de beschermende werking heeft als kosmische stofzuiger van het zonnestelsel als werd gedacht. Dat idee werd in 1994 door de planeetonderzoeker George Wetherill geopperd: Jupiter heeft zoveel massa, dat hij met z’n zwaartekrachtsveld dat 300 keer zo sterk is als dat van de Aarde veel kometen en andere objecten uit de ruimte als een katapult weer wegschiet1. En daarmee de Aarde behoedt voor catastrofale inslagen. Maar een groep sterrenkundigen van de Open Universiteit in het Britse Milton Keynes hebben alles doorgerekend op een computer, met diverse varianten voor verschillende massa´s van Jupiter, en in geen enkele variant kwam de stofzuigerwerking van Jupiter naar voren. Het kan natuurlijk zijn dat Jupiter wel degelijk een beschermende invloed op de Aarde heeft, maar dat de computersimulaties van Jonathan Horner et al niet deugen. We wachten maar af. Bron: Europlanet. [PS, het is dikbewolkt. Dus noppes Jupiter en Vesta vanavond. 
Nou ja, dan ga ik m'n wikipedia-vermelding maar es effe aanpassen. 
]
- Of op z’n oppervlak te pletter laat slaan, zoals gebeurd is met de komeet Shoemaker-Levy 9. [↩]
Morgen samenstand Vesta en Jupiter
Afgelopen zaterdagavond hadden we met vrienden een (zeer gezellige) barbecue. Het was warm en helder weer en op een gegeven moment zag ik ergens boven de huizen in het zuidwesten Jupiter schitteren. De caiperinha’s, een cocktail met veel limoen, ijs en caçacha, vlogen voortdurend heen en weer, dus op een gegeven moment leek Jupiter een tweelingbroertje te hebben. Afijn, die reuzenplaneet krijgt morgen gezelschap van de bekende planetoïde Vesta. Dat wil zeggen dat vanaf de Aarde gezien Vesta en Jupiter dicht bij elkaar lijken te staan, een samenstand of conjunctie genaamd. Om 6 uur ‘s morgens is de feitelijke conjunctie, d.w.z. de samenstand in noord-zuidrichting bij gelijke rechte klimming. Op dat moment staat de planetoïde, die met z’n helderheid van +7,2m een stuk zwakker is dan Jupiter (-1,8m), 24′ ten noorden van Jupiter. De kortste afstand kan op een ander moment optreden als beide objecten niet precies noord-zuid staan en dat is in dit geval om 19.00 uur. De afstand bedraagt dan 22′. Het is pas om een uur of half tien donker, dus dan moet je proberen Vesta maar op te zoeken. De afstand is zo 
dichtbij dat beide objecten tegelijk binnen het kijkerveld van een telescoop passen. Gebruik de kaartjes van Sky & Telescope maar even om Vesta te traceren. Vesta staat drie keer dichterbij Aarde als Jupiter en z’n schijnbare snelheid aan de hemel is behoorlijk groot. Kijk je naar Vesta met enkele uren tussentijd dan zal je ‘m verschoven zien t.o.v. Jupiter en de achtergrondsterren. De vier bekende Jupitermanen staan ook nog eens op verschillende posities en waar ze exact staan kan je hier zien. Nog even wat info over Vesta, voor de infonatici onder de astrobloggers: Vesta, in 1807 ontdekt door Heinrich Wilhelm Olbers, is de op twee na grootste planetoïde en is tussen de 468 en 530 km in diameter. Haar grootte en haar ongewoon heldere oppervlak maken van Vesta de helderste planetoïde. Het is de enige planetoïde die onder gunstige omstandigheden met het blote oog zichtbaar is. Dat laatste was het geval rond 30 mei 2007, toen ze in oppositie stond en magnitude 5,4 was. Mensen met goede ogen kunnen bij helder weer en donkere nachten tot +6m zien. Da’s mij nog nooit gelukt, maar ik had het dan ook over mensen met goede ogen. Bron: Sterrengids 2007.
Militair zag pulsars eerder dan wetenschappers
Het verhaal over de ontdekking van pulsars is al duizend keer verteld, maar het blijft boeiend: begin augustus 1967 merkt Miss Jocelyn Bell1, een pas afgestudeerde jongedame die de taak had om registraties van radiosignalen uit te pluizen op zoek naar quasars, dat er in de signalen iets vreemds zat: scherpe, periodieke radiopulsen met een nooit geziene regelmaat van 1 puls per 1,337 seconden. De eerste week na haar ontdekking ging de gedachte uit naar buitenaards leven en sprak men van Little Green Man, oftewel kleine groene mannen. Maar toen er een maand later al zes van dit soort radiobronnen waren ontdekt, allemaal met kortperiodieke pulsen, was het duidelijk dat het om een natuurverschijnsel ging. Uiteindelijk bleek het om snel ronddraaiende neutronensterren te gaan, die als een soort kosmische vuurtoren bundels radiostralen uitzenden. Bell’s begeleider, de Britse astronoom Anthony Hewish kreeg voor de ontdekking van de pulsars in 1974 de Nobelprijs. Bell kreeg niets.
Maar wat blijkt deze week: Brown heeft helemaal niet de pulsars als eerste gezien. Begin deze maand heeft de 81-jarige ex-militair Charles Schisler z’n logboeken uit 1967 bekendgemaakt. Daarin staan de aantekeningen van hem uit z’n tijd dat hij voor de Air Force nog werkte op een militaire basis in Alaska. Met de radar van het Clear Air Force Station moest hij officieel de lucht boven Siberië in de gaten houden (of er geen nucleaire raketten op de VS afkwamen), maar wat hem in de zomer van 1967 vooral opviel was een signaal op de radar met een frequentie van 1 puls per 1,3 seconden. Toen hij vervolgens zag dat het signaal op opeenvolgende dagen telkens vier minuten opschoof kon Schisler de afstand tot de bron bepalen. Met die berekening reed hij vervolgens naar de Universiteit van Alaska in Fairbanks en daar werd hem verteld dat de bron zich in de Krabnevel moest bevinden, 6.300 lichtjaren van de Aarde verwijderd. Schisler begon vervolgens een logboek bij te houden van zijn ontdekkingen en binnen een half jaar had hij acht pulsars gevonden. “Niemand op de basis begreep wat ik in vredesnaam aan het doen was”, aldus Schisler. [Lees meer...]
- Later getrouwd door het leven gaand als Jocelyn Bell Burnell. [↩]
Kromming van ruimtetijd bij 3 neutronensterren gezien
Met behulp van de Europese röntgensatelliet XMM-Newton samen met de Japans-Amerikaanse Suzaku röntgensatelliet hebben sterrenkundigen de kromming gezien van de ruimtetijd rondom drie neutronensterren1. Precies volgens de voorspellingen van de relativiteitstheorie van Albert Einstein. Die neutronensterren zijn bijzondere objecten, want ze hebben een zeer grote dichtheid. Een paar kopjes neutronenstermaterie is al gauw even zwaar als de complete Mount Everest. Het is dan ook erg exotische materie, wellicht bestaande uit neutronensterren (zoals de naam al zegt), maar misschien zijn het ook wel losse quarks2. Als eerste keek een team sterrenkundigen, waaronder de heer Sudip Bhattacharyya van NASA’s Goddard Space Flight Center in Greenbelt, naar de neutronenster Serpens-X1 (in het sterrenbeeld Slang, goed geraden). [Lees meer...]
- Een neutronenster is het eindstadium van een supernova van een ster waarvan de kernmassa tussen 1,4 en 3 maal die van de zon bedroeg. Omdat tijdens het eind van de levensduur en het supernovastadium van de ster een aanzienlijk deel van de massa wordt weggeblazen is de neutronenster zelf wat minder zwaar. De straal is in de orde van grootte van 10 kilometer. [↩]
- …en dan zouden we van een quarkster moeten spreken. [↩]
The IAYC/IWAA camps in Havelte
In 1978 and 1980 there were held two camps of the International Astronomical Youth Camps (IAYC, 1978) and the International Workshop for Amateur Astronomers (IWAA, 1980) in Volkshogeschool Overcinge in Havelte (Drenthe, The Netherlands). The camps were held for young amateur astronomers from all over the world. I participated in both camps. During the camps the participants worked in several workinggroups. In 1978 I joined the general group and in 1980 the Galactic Structure group. From both camps I made a (incompletely) list of the participants. The basis of these lists were the reports of the workinggroups in my possesion. What I would like to know is the following: what happened with all the participants in the 29 respectively 27 years that followed till now, 2007? Did they made a career in astronomy? Or were other perspectives better suited for them?1 And who are the participants whom I did not listed? Can anyone add the names of the remaining participants? I’m very curious what happened to all the participants of both camps. Therefore I’m very happy if you make a yell and tell us what’s your status anno 2007. For this case I made a forum, which all of the participants can join (hopefully they will). There you can share memories, remember the exciting games we played in the evening, the Thunderbird-series we watched on TV, the meteors we observed at night, the discussions we had in the attic, etc.. If you know e-mailadresses (or MSN, AIM, Hyves, etc..) of participants: send them this message and ask them to join the forum. The green button under this blog (with the dutch sentence “Deel deze astroblog”, meaning “share this astroblog”) can be used to forward this blog. Or just send the URL of this blog to them. Or use the contactform to send me a personal message. Or comment on this blog. It’s all OK. So to all IAYC’ers and IWAA’ers in the world: spread the word! 
- Speaking for myself (Arie Nouwen): I didn’t go into the professional astronomy. I’m now an advisor of the council of the city of Rotterdam regarding youth issues. Astronomy is my hobby. I’m living in the (beautiful) town of Dordrecht in The Netherlands. I’m having four children (1b, 3g) and I’m maried happily. [↩]
Aurigidenstorm: leuk…maar niet voor ons
Het was ergens in een periode van veertig jaar rond het jaar 4 (zeg maar zo’n beetje tijdens het leven van de here Jezus) dat de komeet Kiess (C/1911 N1) in de buurt van de zon kwam en een deel van z’n massa uitstootte. Twintig eeuwen later voltooide de komeet één rondje en passeerde hij opnieuw de zon. Dat was in 1911. Sindsdien zien we ieder jaar rond de 1e september de meteorenzwerm de Aurigiden, die maximaal 7 meteoren per uur te zien geven. Niet echt een aantal waar je wakker van ligt. Maar af en toe passeert de Aarde de kern van de stofbaan van Kiess en dan zijn er wel 200 meteoren per uur te zien. Dat was het geval in 1935, 1986, en 1994. Volgens berekeningen zal ook 2007 zo’n jaar zijn! Het is alleen een kort maximum en dat valt in Nederland op zaterdag 1 september rond 13.33 uur Nederlandse tijd. Midden op de dag dus! Kortom, de te verwachten meteorenstorm zal alleen in de westelijke Verenigde Staten tot aan Hawaï te zien zijn. Wij zullen het hier moeten stellen met een schamele 2,8 aurigiden per uur omstreeks half zes ‘s morgens (nacht van vrijdag op zaterdag). Dat is dan op het platteland. Ben je een stadsmens dan zal je het moeten doen met een ZHR1 van maar liefst… 0,3! Aldus een java-applet op de site van het Aurigidenproject, waarmee je die ZHR voor elke willekeurige plaats op Aarde uit kan rekenen. Ja ja mensen, wie nog niet op vakantie is gegaan: boek een reisje naar Amerika en ga daar genieten van de Aurigiden. Moet het uiteraard niet bewolkt zijn gedurende dat ene uurtje. Bron: Aurigiden/SETI + Aurigid Laptop Meteor Observation Project.
- Zenithal Hourly Rate, oftewel het aantal met het blote oog zichtbare meteoren, dat per uur kan worden waargenomen tijdens het maximum van een zwerm, onder ideale omstandigheden. Het is het aantal meteoren dat zou worden gezien bij een grensmagnitude van 6,5 indien de radiant zich in het zenit (het punt recht boven je) zou bevinden. [↩]
Uranus’ ringen vanaf de zijkant bekeken
Vanaf de Aarde gezien kijken we eens per 42 jaar precies tegen de zijkant van de ringen van Uranus aan. De situatie deed zich onlangs weer voor en dat was reden voor vele sterrenkundigen om met hun instrumenten naar Uranus te kijken. De ringen van Uranus werden pas in 1977 ontdekt, dus het was de eerste keer dat de ringen edge-on konden worden gezien. Uit waarnemingen gedaan met de Keck II telescoop op Hawaiï blijken de ringen toch behoorlijk te zijn veranderd ten opzichte van 1977. Zo zijn de binnenste ringen prominenter aanwezig, hetgeen duidt op materiaal op plaatsen die voorheen leeg waren. De Keck II waarnemingen werden op 28 mei j.l. gedaan met de near infrared camera (NIRC2) achter deze telescoop en op 14 augustus, op het moment dat we precies tegen de zijkant aankeken, werden de waarnemingen door de Hubble ruimtetelescoop bevestigd. Hubble ontdekte daarbij ook nog een nieuwe ring aan de buitenkant van het ringensysteem. Die ring was niet zichtbaar in de infraroodopnamen omdat hij vrij blauw is. Door de beweging van de Aarde en Uranus zijn er in totaal drie momenten waarop de ringen van Uranus precies vanaf de zijkant te zien zijn: op 3 mei 2007, op 16 augustus 2007 en tenslotte op 20 februari 2008. Die laatste ringpassage zal niet te zien zijn omdat Uranus dan vanaf de Aarde gezien achter de zon staat, maar men is nog wel van plan vanaf 7 december de ringen nauwlettend in de gaten te houden. Men hoopt ook nog enkele maantjes te ontdekken. Ik kan daar uiteraard nog veel meer dingen over vertellen, maar ik moet even ander werk doen. Vanavond komt namelijk een sloot vrienden langs om te barbecuen. 
Het is eindelijk een keer mooi weer, dus zoiets moet je even aangrijpen. Bron: Berkeley News.
Brian May is afgestudeerd
De zestigjarige ex-Rockgitarist Brian May is er 36 jaar na het begin van z’n proefschrift in geslaagd om af te studeren. Hij is nu doctorandus in de sterrenkunde. Een maand terug leverde hij dat proefschrift in en kennelijk was alles in orde. Ook z’n mondelinge toelichting ging uitstekend. Op de foto zien we May, die het proefschrift overhandigd aan professor Paul Nandra. Het proefschrift gaat over interplanetaire stofwolken1 en hij heeft er promotie-onderzoek voor gedaan op de Canarische Eilanden. Lente 2008 zal May in de Royal Albert Hall z’n bul ontvangen. Tegen de BBC verklaarde May erg trots te zijn op zichzelf en dat hij graag de titel dr. wil dragen. Zou dr. May nog een keertje optreden met Queen voor de Queen? Bron: BBC.
- De titel van het proefschrift luidt om precies te zijn Radial Velocities in the Zodiacal Dust Cloud. [↩]
Enorme leegte in de ruimte ontdekt
Sterrenkundigen van de Universiteit van Minnesota hebben in de ruimte een enorme leegte ontdekt van bijna een miljard lichtjaar doorsnede, waar niet alleen gewone materie ontbreekt, maar waar ook de donkere materie afwezig lijkt te zijn. Er waren al eerder van dat soort gaten (voids) in het heelal ontdekt, maar eentje van deze omvang was nog niet eerder bekend. De omvang van de leegte is ook niet te verklaren met de huidige heelalmodellen. De leegte bevindt zich in de richting van het sterrenbeeld Eridanus, ten zuidwesten van Orion, en de groep sterrenkundigen onder leiding van Lawrence Rudnick ontdekte de leegte met behulp van de gegevens uit de NRAO VLA Sky Survey (NVSS)1. Uit die gegevens bleek dat er veel minder sterrenstelsels in Eridanus voorkomen. [Lees meer...]
- Een hand vol afkortingen. NRAO staat voor National Radio Astronomy Observatory en de VLA staat voor Very Large Array (VLA) radiotelescoop. En da’s allemaal weer in het bezit van de National Science Foundation, jawel…afgekort tot NSF . [↩]
Social profiles Adrianus V