23 oktober 2017

Hoe kan er nou een compleet heelal uit het niets ontstaan?

Hoe krijg je een heelal uit het niets?

Hoe krijg je een heelal uit het niets?

In één van de reacties op mijn blog over de leeftijd van het heelal – door de WMAP-sonde onlangs vastgesteld op 13,772 miljard lichtjaar – werd door lezer Shem de vraag gesteld hoe een compleet heelal uit het niets kan ontstaan. Een vraag die moeilijk te beantwoorden lijkt, want verklaar maar eens hoe 13,772 miljard jaar geleden alle miljarden sterrenstelsels met al hun miljarden sterren en planeten – inclusief ons eigen nietige planeetje de Aarde – opgepropt zaten in één klein puntje, met een oneindig grote dichtheid en temperatuur. Eigenlijk lijkt het een onmogelijkheid om te verklaren waar dat ”oeratoom”, zoals de Belgische priester George Lemaïtre het in 1931 als eerste noemde, vandaan kwam en hoe dat uit het niets oppopte. Een dilemma dat prachtig in deze tekening te zien is: ooit was er niets en toen ontplofte dat niets ook nog eens. Lijkt niet te verklaren, tenzij je in een God gelooft, die het heelal in een kleine week in elkaar knutselde en die met wat spreuken het licht, de zon, maan, planeten en sterren tevoorschijn toverde. Maar voor die gemakkelijke uitweg kiezen de sterrenkundigen niet. Sterker nog, er is wel degelijk een verklaring mogelijk hoe uit het niets een compleet heelal kan ontstaan! Voor die uitleg zijn een aantal ingrediënten noodzakelijk:

  • Het ”niets” is helemaal niet leeg. Door de quantum-mechanica (Heisenberg”s onzekerheidsprincipe) weten we dat de lege ruimte continue gevuld is met opborrelende virtuele deeltjesparen, die elkaar in korte tijd weer vernietigen en vervolgens verdwijnen. Je zou denken dat we van die virtuele deeltjes weinig merken, maar vergis je niet. Onze landgenoot Ernst Casimir was de eerste die ontdekte dat er vanuit het ogenschijnlijk lege vacuüm grote krachten kunnen komen, het Casimir-Effect. Bovendien wordt het grootste gedeelte van alle massa die wij om ons heen zien gevormd door die virtuele deeltjes! Ja ja, ik weet het, dat is nogal een zware stelling. Maar hij is juist. Neem bijvoorbeeld het proton, het deeltje dat samen met de neutronen alle atoomkernen vormt. Het proton weegt 938 MeV. Ieder proton is opgebouwd uit 2 up quarks en 1 down quark. Het up quark weegt volgens schattingen tussen 1,5 en 4,0 MeV, het down quark 4 tot 8 MeV. Die drie quarks wegen dus bij elkaar maximaal 16 MeV. En waar komt de rest van die 938 MeV vandaan? Deels als ”contributie” door de virtuele deeltjes, deels door de kinetische energie van gluonen, de kleurdragers die tussen de quarks door bewegen.
  • Het heelal is vlak. Van de vorm of geometrie van het heelal zijn er drie modellen: een heelal met een positieve kromming (bolvormig, gesloten), eentje met een negatieve kromming (hyperbolisch, open) en eentje zonder kromming, een vlak (Engels ”flat”) heelal. Niet alleen is een vlak heelal wiskundig gezien het meest aansprekend – vanwege de symmetrische eenvoud ervan – ook in kosmologische theorieën als de inflatietheorie komt een vlak heelal er als favoriet van de drie modellen uit. En de laatste WMAP gegevens laten zien dat een vlak heelal ook vanuit de waarnemingen de beste beschrijving van het heelal geeft1.
  • De totale massa-energie van een vlak heelal is… nul! En dit is de crux van de zaak, die alles feitelijk verklaart. De som van de positieve massa (zowel gewone materie als donkere materie) en de negatieve energie van de zwaartekracht is nul. Men noemt dat in het Engels het ”zero energy universe”. Omdat de weegschaal van het heelal dus netto nul is, kan het heelal vanuit het ”niets” gemakkelijk ontstaan.

In zijn boek A Universe From Nothing” beschrijft de kosmoloog Lawrence M. Krauss hoe door deze ingrediënten vanuit het ”niets” een compleet heelal kan ontstaan. Ik heb in 2009 een blog geschreven, waarin een video van ruim een uur te zien is, waarin Krauss dieper op dit onderwerp in gaat. En dat is dus ook hoe ik denk dat het ruim 13,7 miljard jaar geleden moet zijn gegaan: vanuit het ”niets” borrelde vanuit het ”quantum schuim” een heelal op dat vlak was en dat een totale massa-energie van nul had. Kortom, de eerste zin van Genesis I zou eigen moeten luiden: “In den beginne was er het Onzekerheidsprincipe“. 🙂

Noten
  1. De kromming van het heelal wordt ook wel weergegeven door de term Omega. In een heelal met positieve kromming is Omega > 1, in een heelal met negatieve kromming is Omega < 1 en in een vlak heelal is Omega gelijk aan 1. WMAP heeft waargenomen dat Omega ongeveer 1,,003 is, dus bijna gelijk aan 1. []

Reacties

  1. Al geloof je niet in het scheppingsverhaal, om dat ‘niets’ te kunnen maken zou er dan nog wel een God nodig zijn.

    “En dit is de crux van de zaak, die alles feitelijk verklaart….” Verklaart dit ook waardoor er ‘leven’ is ontstaan?

    • Deze Astroblog gaat niet in op het ontstaan van leven en ik denk ook niet dat de crux – het heelal dat netto nul massa-energie heeft – iets met leven heeft te maken. Maar ik denk dat ook hier wel geldt dat er een aantal essentiële ingrediënten nodig zijn, zoals organische materialen, water, licht, die het ontstaan mogelijk maken.

    • maximus zegt:

      Wij zijn zelf het universum , begin -eind -begin we gaan ervanuit dat alles wat we zien ook werkelijkheid is en dat er op elke vraag een uitkomst moet zijn . De zoektocht naar antwoorden en vragen zullen altijd blijven dat is de zin van het leven .

  2. Het gaat mij een beetje te ver om te concluderen dat heelal op een punt geconcentreerd is geweest.
    Ik denk eerder dat er per sterrenstelsel genoeg massa
    En hitte aanwezig was om een oerknal te veroorzaken .
    Wat is de kritische massa om een oerknal te veroorzaken ?
    Wat is de kritische temperatuur om die reactie te veroorzaken ?
    Omdat sterrenstelsels veel van hun massa verliezen
    door warmte en licht uitstraling is het onwaarschijnlijk
    Dat door een zwart gat weer genoeg energie verzameld
    Word voor een oerknal .
    Behalve als twee sterrenstelsels zich samen voegen .

  3. Goedemiddag.

    Niettemin fantastisch om van dat iets en niets deel uit te mogen maken.
    Ik zie ons (samen) als het (kunnen) bewustzijn zijn door (leven) van het universum.

  4. het staat onomstotelijk vast,

    Ooit waren we één mens, één gedachte in vrede.
    Laten we het kwetsbaarste er van koesteren.

    Allen fijne en goede kerstdagen toegewenst.

  5. Iets,niets oerknal zijn metafysische begrippen net zoals zwarte gaten die zo genoemd worden omdat de gravitatie zo enorm is dat fotonen er niet uit kunnen ontsnappen.
    Echter volgens Stephen Hawking ontsnapt er, indien de omgevingscondities richting absoluut vacuüm en nulpunt gaan, wel degelijk straling (Hawking straling) uit zwarte gaten.
    Volgens Penrose zal op den duur alle materie zich verzamelen in zwarte gaten (entropie) en aangezien het heelal steeds verder uitdijt gaan de omgevingscondities richting het absoluut vacuüm en nulpunt waardoor uiteindelijk de zwarte gaten in Hawking straling ‘verdampen’.
    Als die toestand bereikt is valt er een belangrijke component van het tijdruimte continuüm weg n.l. gravitatie en is er nog tijd nog ruimte en dus volgens onze begrippen niets.
    Penrose speculeert er verder op dat er in deze toestand een ‘condensatie’ punt kan ontstaat (fase shift) waarbij straling overgaat naar materie (oerknal) en er een nieuw tijdruimte continuüm ontstaat en er dus iets uit niets ontstaat.

    • Ja, er zijn scenario’s over de verre toekomst van het heelal die nogal zwart zijn, in de zin dat ze alles zien verdwijnen in zwarte gaten, die op hun beurt via Hawkingstraling verdampen. In mijn serie over ‘het einde van alles’ heb ik dat wel eens beschreven: http://www.astroblogs.nl/2007/08/10/het-einde-van-alles-deel-10-het-einde-van-de-zwarte-gaten/ Wat je dan overhoudt is een koud, donker heelal, dat alleen nog maar bestaat uit fotonen. Hoe daaruit een nieuw heelal kan ontstaan, zoals Roger Penrose beweert, heb ik geen idee van en ik vind het eerlijk gezegd ook erg onwaarschijnlijk.

      • Het heelal evolueert volgens de tweede wet van de thermodynamica (geldig voor zowel astrofysica als kwantummechanica), straling klontert samen tot elementaire deeltjes die weer samenklonteren tot atomen die weer samenklonteren tot moleculen, gaswolken, sterren, sterrenstelsels, clusters van sterren stelsels en super clusters inc. zwarte gaten maar zal uiteindelijk weer vervallen tot z’n beginstand.

        Als uiteindelijk zwarte gaten zijn verdampt hou je geen koud en donker heelal over dat uit fotonen bestaat, het begrip heelal is niet van toepassing er is n.l. geen tijdruimte continuüm meer en ook geen processen die fotonen genereren, er is alleen Hawking straling.

        Hoe daaruit een nieuw heelal kan ontstaan, e = mc² is uitwisselbaar, materie is een andere vorm van energie zoals energie een ander vorm van materie is.

        Een heel elegante theorie.

        • Ik zou niet weten op welke wijze straling weer zou ‘samenklonteren’ tot elementaire deeltjes. Heb je daar een voorbeeld van hoe dat gaat?

          • Sorry misschien iets te metaforisch/plastisch omschreven ben ook geen Kwantummechanica specialist en voor het juiste antwoord op de vraag zou je een vette Nobelprijs winnen.

            Echter de aanname is dat in de beginfase van het heelal (voor het GUT punt) en nu moet ik even citeren :
            “In het begin was het heelal ontzettend heet en was de dichtheid ervan enorm. Daardoor was alles heel anders dan wat wij nu kennen: de natuurkrachten waren onherkenbaar, en de verschillende vormen van massa en straling gingen spontaan in mekaar over Ongetwijfeld gelden wel degelijk oernatuurwetten rond eenoernatuurkracht, en heeft de oersoep een bepaalde samenstelling, maar met de huidige stand van de wetenschap kunnen we hier niets over zeggen.”

            En tijdens de GUT fase citaat : “In het heelal zijn ondertussen de bouwstenen van de materie en antimaterie (quarks en leptonen) en straling aanwezig, maar ze gaan continu in mekaar over. ”

            De kwantum theorie licht wellicht een puntje van de sluier op aangezien elektro magnetische straling zich als een golf of deeltje kan voordoen.

          • Nog even nagezocht en voor de degene die het interessant vinden :

            Tijdens en direct na de oerknal bestond het heelal uitsluitend uit straling.
            Materie kon niet gevormd vormen en dat heeft te maken met de Planck tijd voor en tijdens de GUT periode (komt uit een verhandeling over kwantum fluctuaties)

            is trouwens ook geen schending van e = mc² en dus niet zo onwaarschijnlijk (volgens een aantal prominenten)

  6. Even voorop gesteld, ik ben absoluut leek, maar vind dit zeer interessant.

    Als ik het dus goed begrijp, begonnen we met niets en zullen we eindigen met niets.
    Zou het niet zo kunnen zijn dat we begonnen met bijna niets en eindigen met bijna niets ?
    Dan heb je in ieder geval een pracht van een cyclus die herhaald kan worden.

    Of bazel ik nou maar wat? 🙂

    • Mocht je dit interessant vinden google dan even op ‘Het verleden is een ander heelal’ dan vind je al gauw een artikel op kennislink dat hier uitgebreid op in gaat.

  7. Olaf van KootenOlaf van Kooten zegt:

    Je bedoelt een cyclisch universum? Dat is een bestaande theorie, dus je zit niet te bazelen. Het is wel een theorie die sinds de ontdekking van donkere energie onwaarschijnlijker is geworden

  8. Inderdaad cyclisch universum, voor wie dat interessant vindt :

    http://www.kennislink.nl/publicaties/het-verleden-is-een-ander-heelal

  9. Zou donkere materie een soort ” doorzichtige pudding” kunnen zijn, die fotonen afremmen tot 300.000 kmps?

    Zou het kunnen dat, doordat de balans van een vlak universum niet geheel in evenwicht is, het de versnelling van het universum beinvloed?

    • Dat is wel een aparte theorie. Het alomaanwezige Higgs veld zou via de Higgs bosonen deeltjes zoals protonen en electronen afremmen en massa geven en donkere materie zou datzelfde doen met fotonen, zodat die ‘afremmen’ tot de lichtsnelheid? Ik denk niet dat dit klopt, want in geen enkel model dat ik ken is er reactie tussen donkere materie en fotonen behalve de zwaartekracht. En die laatste kracht heeft wel de mogelijkheid om licht af te buigen, maar meer dan dat ook niet.

  10. peter kampen zegt:

    Het is een soort luchtbel !!

  11. Alles wat er maar ook kan worden waargenomen gewaarworden zijn Ego’s of eigen projectie’s.
    Valt het Ego weg zo is er alleen maar de leegte of niets welk ook NUL of SOENJE heet.
    SOENJE betekent hierbij ook RUST of het luiterend oor.
    Vorm aan name in het geheel door een deel gaat gepaard met Ego.
    Hoe groter het Ego essence des te meer vertroebeling in het zaagsel wel hersenen worden genoemd.
    Zogenaamde intelligentie wordt daarin gekreerd vorvolgens viert het Ego hoge toornfeest.

  12. Ravenheer zegt:

    Het ontstaan van de wereld volgens de Rig Veda:

    In die tijd was er niet het zijn en er was niet het niet-zijn.
    Er was geen ruimte en geen uitspansel daarachter.
    Wat was de inhoud?
    Waar was het?
    Onder wiens hoede?
    Wat was het diepe water?
    Het bodemloze water?
    In die tijd was noch dood, noch niet-dood.
    Geen teken onderscheidde de nacht van de dag.
    Door zichzelf bewogen, ademde de Ene zonder adem.
    Daarbuiten bestond niets.

  13. Rob+Heusdens zegt:

    Het hele idee van het bestaan van de zog. ‘singulariteit’ is foutief, maar dit werd helaas wel de wereld in gebracht door fysici die dit idee langere tijd hebben gepromoot. Het punt is natuurlijk: de singulariteit komt voor in het MODEL van het heelal, op basis van ALLEEN zwaartekracht. We weten natuurlijk op voorhand al, dat dat model incompleet was, want de andere krachten, die we met de QM beschrijven, die bestaan ook. Alleen is voor de cosmologie het natuurlijk zo dat je de QM effecten over cosmologische afstanden rustig mag vergeten. Ze bestaan wel, maar zijn zo klein dat ze geen invloed hebben, of elkaar neutraliseren. Maar aangezien het model naarmate je verder naar het verleden gaat, steeds meer in de buurt komt van de situatie waarin je de QM effecten niet meer mag verwaarlozen, kom je niet uit op een echte singulariteit. Waar je dan wel uitkomt? De eerste wetenschapper die daar achter trachte te komen was Starobinsky uit de USSR, die quantum correcties aanbracht op de zwaartekracht en toen een eerste soort model ontwikkelde voor het eerste stadium van het heelal. En dat model is later verder uitontwikkeld en is nu bekend als de kosmologische inflatie.
    Het vroegste heelal deide toen exponentieel snel uit door de kosmologische inflatie, en nadat dat uitdoofde werd het heelal opnieuw opgewarmd en onstonden alle deeltjes en vanaf dat punt hebben we het traditionele hete big bang model.

  14. Rob+Heusdens zegt:

    En nog even een filosofisch opmerkingkje voor de filosofisch geinteresseerden. Het idee dat een heelal uit het niets kan ontstaan is een nogal vreemd idee. Het probleem komt namelijk omdat we verkeerde met deze begrippen omgaan. Je kunt van een “niets” niet gaan zeggen dat het bestaat, want dan maak je er weer iets zijnds van.
    Het zijnde en haar tegenhanger, het niet-zijnde of het niets, bestaan louter in hun samenhang als tegenstelling. Elk afzonderlijk zijn ze betekenisloos, en de bron van veel filosofische verwarring. Hun eenheid ligt juist in de overgang tussen zijnde en niet-zijnde en vice versa, dus in het worden en in het vergaan.

    • Over dat Zijn en Niet-Zijn, over het alles en het niets kan je inderdaad uren vol ouwehoeren eh… filosoferen. Nicolaus van Cusanus had er eeuwen geleden al vele verhandelingen over vol geschreven.

      • Rob+Heusdens zegt:

        Ik vindt zelf nog altijd de dialectische verhandeling van Hegel, hoewel volgens sommigen moeilijk te begrijpen, nog het meest verhelderend. Hegel stelt zelfs dat louter zijn en louter niets in feite hetzelfde zijn. Dat begrijpt denk ik niet iedereen. Maar het gaat hier om een hele abstracte verhandeling, waarin deze begrippen nog niet concreet zijn (dwz. nog niet zijn gedetermineerd). Zijn en niet-Zijn bestaan louter als elkaars tegenstelling of complement maar elk afzonderlijk is nog niks. In die tegenstelling staan ze tegenoverlkaar. Het is hetzelfde als het stellen dat als A precies het omgekeerde is van B, en vice versa, maar ik mij verder me niets mag voorstellen van wat A of B nu precies zijn, dat ze ook gelijk aan elkaar zijn. Want ik kan ze gewoon van plaats verwisselen, tegenelkaar uitruilen en ik heb nog precies dezelfde tegenstelling, en meer wordt er niet uitgedrukt. Zeer abstract. Maar op zich te begrijpen.

    • Nicolaas Müller zegt:

      Nergens vind ik een antwoord op het ‘concrete” allereerste begin van het heelal.

  15. Folkert zegt:

    Je zou ook kunnen zeggen: Een slechte verdeling van niets.

  16. Er wordt hier veel gepraat over hoe het heelal nu precies ontstaan is uit dat ene ”oermolecuul”. Maar dan komt bij mij weer de vraag waar dat oermolecuul vandaan komt, en als er geen ruimte en tijd was, waar bevond dit ourmelecuul zich dan..?

    En precies dezelfde vraag aan de mensen die geloven dat er een god is die de wereld en het heelal gevormd heeft. Er leuk en aardig natuurlijk, maar dan alweer de vraag hoe komt die god er dan?

    Het lijkt wel een dood einde die niet beantwoord kan worden, op welke manier je er ook naar kijkt. Je zou bijna kunnen concluderen dat alles wat we denken dat echt is niets meer dan een illusie is, en dat er daadwerkelijk niks bestaat. Stel we vinden een antwoord hoe dat ”oermolecuul” ontstaan is, dan kom je weer bij een dood einde hoe dat gene ontstaan is dat gezorgd heeft voor het ontstaan van de ”oermelecuul”.

    • “Je zou bijna kunnen concluderen dat alles wat we denken dat echt is niets meer dan een illusie is, en dat er daadwerkelijk niks bestaat.”

      Dat is interessant wat je daar zegt! Dat en andere zaken zijn dingen waar mijn roman ‘Tijdloos’ over gaat. Ik heb ook sterk het vermoeden dat ons hele bestaan en dus het hele universum een illusie is.

      Sybold Deen

  17. De oerknal is net zoveel een geloof als Christen zijn, we weten het helemaal niet zeker, of dat er een oerknal is geweest.

    • Ik zou de hypothese van de oerknal toch geen geloof willen noemen. Ten eerste is de hypothese gestoeld op talloze waarnemingen aan het heelal, zoals de roodverschuiving van sterrenstelsels en de kosmische microgolf-achtergrondstraling, ten tweede wordt er voortdurend gesleuteld en bijgeschaafd aan de hypothese, op basis van nieuwe waarnemingen, iets wat ik met het geloof niet zo snel zie gebeuren, dat is op onaantastbare dogma’s gebaseerd.

  18. Dat je zegt dat er voortdurend aan gesleuteld wordt zegt al voldoende. Dat komt omdat we tot op heden niks met zekerheid weten en dat we ervan uitgaan, dat dit DE theorie is.
    Meerderen natuurkrachten en energieën die voor ons onduidelijk zijn, ook de gegevens van BICEP2 en Planck brengen meer vragen als antwoorden.

  19. Zou het niet zo kunnen zijn dat er oneindig veel heelallen zijn? En dat deze interfereren met elkaar? Als er materie van een andere oerknal, een ander universum, onze kant op komt met de snelheid van het licht dan zien we die materie pas als ze ons, de aarde, raakt. Dat zou de donkere materie in ons universum verklaren, We zien die materie niet, maar het is er wel. Als zwarte gaten zo sterk worden dat ze alles in hun omgeving opslokken komt er een punt waarop de zwaartekracht oneindig groot wordt en alle materie – energie – er in zou verdwijnen. Maar omdat dat niet kan ontstaat er een nieuwe oerknal en daarmee een nieuw universum. Zo zijn zwarte gaten de kraamkamers van heelallen. Het geheel is misschien een oneindige “oersoep” waar op min of meer toevallige plaatsen waar materie zich concentreert nieuwe heelallen ontstaan, zeg maar een pruttelende oersoep zonder begin en eind. Want waarom zou je denken dat er maar één uniek heelal is? Dat komt me volstrekt onlogisch over. Dat betekent ook dat alles wat je maar bekijkt, zoals een planeet, een ster, een sterrenstelsel, een universum, … relatief gezien oneindig klein is. Het betekent ook dat er op elk moment een oerknal plaatsvindt, dat er oneindig veel aardes zijn en zelfs van elk van ons oneindig veel exemplaren zijn … De massa-energie van dit alles is per definitie nul, want er wordt geen energie aan het geheel toegevoegd en er ontsnapt ook geen energie. Het geheel drijft op twee principes, de wet van het behoud van energie en de wet van de aantrekkingskracht van materie. De eerste zorgt ervoor dat er een continu productie van heelallen is, de tweede voor de ordening van materie (in essentie ook energie, maar in een vorm die wij waarnemen als vaste stof, gas, …). Zo maar wat mijmeringen …

    • EnceladusEnceladus zegt:

      Het idee dat een zwart gat hier de geboorte van een nieuw heelal elders betekent, heb ik ook al langer.
      Jij stelt dat het geheel een gesloten systeem is. Als het ware een continu kokend kopje water waarin steeds nieuw heelallen opborrelen en weer verloren gaan. Tja, het zou kunnen. Zomaar een vraag: Wat heeft ooit dit gesloten systeem van heelallen in gang gezet?

      groet,
      Gert (Enceladus)

  20. Waarom zou het ooit in gang gezet moeten zijn? Misschien is het tijdloos. Het is. En misschien moet je zelfs daar aan twijfelen. Wij zijn als waarnemers onderdeel van wat we waarnemen. Alles wat wij waarnemen speelt zich af in ons hoofd. Ook dromen zijn realistisch. Tijd en ruimte zijn niet van toepassing in dit alles. Oneindig groot is tegelijk oneindig klein. Oneindig lang is oneindig kort.

  21. Als niets iets is zoals hier omschreven dan is het begrip niets er nooit geweest .
    Maar zoals alles moet het een tegenstelling kennen.
    Het probleem is dat niets niet waargenomen kan worden.Ik denk wij het gevolg zijn van bewustzijn van het
    Heelal zijn zoals iedere golf die aanspoelt voorspeld door het gevolg van het het verleden hoe lang geleden dat ook mag zijn.
    Dit zou beteken dat het niet waarneembare geen deel van ons uitmaakt en onze geest alleen maar iets kan waarnemen waaruit de kosmische intelligentie regeert.

  22. f.m.v.leeuwen zegt:

    Ik vind dit een onverwacht bevredigend antwoord op mijn zoekttocht naar mijn vraag ‘ hoe ontstond het heelal’ in 5 min. had ik mijn antwoord ! P

  23. Een onverwacht heldere uiteenzetting van Arie Nouwen .
    Voorlopig kies ik voor de Omega vorm. Tenslotte bleek ook de aarde uiteindelijk rond.
    Graag meer over de verdere ontwikkelingen van deze volksuniversitaire communicatie.

    • Ja ja, ik lever graag onverwacht heldere uiteenzettingen over uiteenlopende zaken van kosmische aard. Grappig hoe je dat noemt, volksuniversitaire communicatie. Doet mij denken aan de tijd dat ik lid was van Huygens, de sterrenkundevereniging nu zetelend in Papendrecht. Begin jaren tachtig hadden we enkele jaren dat we onze bijeenkomsten hadden in de Volksuniversiteit in hartje Dordrecht, waar we talloze lezingen hebben georganiseerd, onder andere van de toen nog jonge Govert Schilling. Eh…. die Omega vorm waar je het over hebt zegt mij niets en voor verdere ontwikkelingen over de kosmos verwijs ik je naar de Astroblogs, waar om de haverklap artikelen verschijnen over ontstaan en evolutie van het heelal en alles wat zich daarin bevindt.

Laat wat van je horen

*