Gliese 581g, eerste exoplaneet in bewoonbare zone

Impressie van Gliese581g. Credit:  Lynette Cook/NSF/AP

Vlakbij de rode dwergster Gliese 581 hebben sterrenkundigen een exoplaneet gevonden, met een massa van ongeveer 3 á 4  keer die van de aarde, die in de bewoonbare zone rondom de ster ligt, de zone waar vloeibaar water kan voorkomen. De exoplaneet heet Gliese 581g en met diens ontdekking, resultaat van maar liefst 11 jaar onderzoek, is vermoedelijk de eerste planeet ondekt waar leven zou kúnnen voorkomen en die iets zwaarder dan de aarde is. Het onderzoek werd geleid door Steven Vogt (UC Santa Cruz) en Paul Butler (Carnegie Institution) en er werd gebruik gemaakt van de HIRES spectrometer op de Keck I telescoop van het W. M. Keck Observatorium op Hawaï. Gliese 581 ligt 20 lichtjaar van ons vandaan in het sterrenbeeld Weegschaal. Er waren al vier exoplaneten rond de dwergster bekend, waaronder Gliese 581c en d, beiden gelegen aan de rand van de bewoonbare zone – waarbij c aan de warme kant en d aan de koude kant gelegen is. Eén van de twee nieuwe exoplaneten rondom Gliese 581 is dus Gliese 581g en die ligt middenin de bewoonbare zone. Hij draait in 37 dagen één rondje om de ster. De ster zendt minder licht én warmte uit dan onze zon en dat zorgt ervoor dat de gemiddelde temperatuur op Gliese 581g – wiens afstand tot de ster 20 miljoen km is, da’s 1/7e van de afstand tussen aarde en zon – tussen -31 en -12 °C ligt. De planeet is door de getijdewerking altijd met dezelfde kant naar de ster gekeerd. Aan de kant naar de ster toe gekeerd kan het zeer heet zijn, aan de donkere kant is het ijzig koud. Maar de schemerzones op de planeet zijn het meest interessant, want daar zou de temperatuur rond het vriespunt kunnen schommelen. Dat gecombineerd met de mogelijkheid van het voorkomen van water voedt de speculatie dat er wellicht leven op deze planeet voorkomt. De straal van Gliese 581g is ongeveer 1,2 á 1,4 keer die van de aarde, dus de zwaartekracht zou een tikkeltje groter dan die van de aarde zijn.

Om er zeker van te zijn dat de HIRES-waarnemingen met de Keck telescoop klopten heeft men ook gebruik gemaakt van HARPS, the High Accuracy Radial velocity Planetary Search, en die gaven een bevestiging. Kortom, een sensationele ontdekking! Hieronder voor de volledigheid nog even een overzicht van het complete Gliese 581-systeem t/m exoplaneet Gliese 581f, die kortgeleden samen met Gliese 581g ontdekt is, vergeleken met het zonnestelsel.

Credit: National Science Foundation – Wikipedia

Bron: Eurekalert.

50% kans dat het heelal er binnen 3,7 miljard jaar niet meer is?

Einde heelal binnen 3,7 miljard jaar? Credit: NASA/Lynette R. Cook

Ik heb er wel eens een compleet dossier aan gewijd, aan het einde van alles: hoe komt ooit aan alles een einde, aan de aarde, het leven óp die aarde, aan de andere planeten, de zon, de sterren, de sterrenstelsels en tenslotte… het heelal?  Raphael Bousso (Universiteit van Californië, Berkeley) en z’n maatjes hebben over dezelfde vraag nagedacht en hun antwoord luidt eenvoudig: er bestaat een kans van 50% dat het heelal er binnen 3,7 miljard jaar niet meer is. Da’s kort de uitkomst van hun onderzoek, zoals te lezen valt in Eternal Inflation Predicts That Time Will End. Het team van Bousso begon met de constatering die in 1998 werd gedaan dat ons heelal versneld uitdijt. Die expansie zal eeuwig doorgaan en een dergelijk heelal is oneindig en eeuwig. Een oneindig heelal levert het probleem op dat in theorie iedere gebeurtenis kan plaatsvinden, hoe onwaarschijnlijk ook. Ik zal in mijn leven nooit de Postcodeloterij winnen – helaas pindakaas – maar in een oneindig heelal – met meerdere versies in een zogenaamd Multiversum – moet dat ooit door een andere ik wél gebeuren. In zo’n oneindig heelal kunnen geen uitspraken meer worden gedaan over waarschijnlijkheden dat dingen zullen plaatsvinden, want ze vinden hoe dan ook plaats. En dá t vinden Bousso e.a. niet te verkroppen. Vandaar hun stelling dat het heelal niet eeuwig doorgaat met expanderen, maar dat er een catastrofe zal plaatsvinden. Door een dergelijke cut-off worden waarschijnlijkheden weer eindig en dus uitrekenbaar.

De Guth-Vanchurin paradox

Credit: Katniss12/Pixabay.

Hoe ze aan die 50% kans van een catastrofaal einde aan het heelal binnen 3,7 miljard jaar komen zal ik een andere keer uitleggen – lees: daar heb ik nou effe geen zin in – maar interessant op dit moment is wel te weten dat de zogenaamde Guth-Vanchurin paradox er een rol in speelt. In die paradox gaat het over iemand die een munt gebruikt om te bepalen hoe laat hij gewekt wordt door de wekker. Gooit hij (of zij, OK kan ook) munt dan gaat de wekker na 1 minuut al af, wordt kop gegooid dan gaat de wekker na 1 miljard jaar af. En dat allemaal in een oneindig heelal levert leuke situaties op, zo zal ik later nog wel eens betogen. Wordt vervolgd! Bron: Technology Review + New Scientist.

‘The Spherical Cow Company’ over de CMB

Gisteren is een nieuwe club op ’t videotoneel gekomen: The Spherical Cow Company, bestaande uit drie studenten (David Gribble, Justin Smith en Damien Martin) en één prof, Lloyd Knox, allen van de Universiteit van Californië in Davis. In de oprichtingsstatuten van de SCC staat te lezen:

The Spherical Cow Company produces short documentary videos to demonstrate the explanatory power of simple physical models and to help us understand and aesthetically appreciate the natural world.

De eerste video die ze hebben gemaakt gaat over de CMB, de cosmic microwave background. Oftewel het 2,7 K koude overblijfsel van fotonen, dat overgebleven is van de hete oerknal waarmee 13,7 miljard jaar het heelal begon en dat wij in ons bijna even koude kikkerlandje kennen als de kosmische microgolf-achtergrondstraling. In de video voert Knox o.a. z’n twaalfjarige zoon Teddy ten tonele om uit te leggen wat de CMB precies is. Echt leerzaam om te zien!

Lloyd Knox hebben we overigens al eens eerder gezien, want hij is degene die met The Dark Energy Song z’n studenten vermaakte. Zodra de SSC meer video’s heeft geproduceerd zal ik die hier uiteraard brengen. Bron: Cosmic Variance.

De verbeterde opnames van de maanlanding van de Apollo 11 – deel III

De gerestaureerde Apollo11 beelden. Credit: NASA

Dit zou een héél lang verhaal kunnen worden, dat teruggaat tot juli 1969. Maar ik heb geen zin om uitgebreid oude koeien uit de sloot halen, dus ik zal mij even beperken tot de kern. Ten eerste gaat het, zoals je uit de titel zal begrijpen, om de landing van de Apollo 11 op de maan, in juli 1969. Degenen die het toen live op televisie zagen kunnen zich vast herinneren dat je alleen wat wazige beelden zag van het moment dat Neil Armstrong als eerste mens op de maan stapte. Scherpere beelden van die historische landing zouden we ook niet te zien krijgen, want de originale filmbeelden waren bij een verhuizing in 1970 bij de NASA verdwenen. Da’s dus feitelijk deel I van m’n verhaal, waarbij aangetekend dat de televisiebeelden destijds vanaf de maan waren gezonden naar radioschotels bij Parkes en Honeysuckle Creek in Australië. Deel II speelde zich vorig jaar af, toen de NASA in het kader van het veertigjarige jubileum van de Apollo 11 vlucht met gerestaureerde beelden kwam, deel uitmakend van het zogenaamde Apollo 11 moonwalk restoration project. Je zou denken dat daarmee de kous af is, maar dat is dus niet zo. Want deze week bleek dat ze binnenkort – 6 oktober om precies te zijn – in Australië die verloren originele beelden willen gaan vertonen. Het staat te lezen op een NASA-site, dus de bron is betrouwbaar. Maar wat lees ik vervolgens op de website van Universe Today, ook niet de minste op  het gebied van verantwoordde astroberichtgeving: dat de beelden die 6 oktober worden uitgezonden niet anders zijn dan de gerestaureerde beelden die vorig jaar al werden gepubliceerd. Een citaat uit Universe Today:

I checked with NASA Headquarters about this footage, and they told me it actually is the same video that NASA restored and released in 2009 for the 40th anniversary of the Apollo 11 mission.

En da’s dus wat ik maar eventjes deel III noem. Tsja, hoe zit dat nou? Krijgen we 6 oktober écht originele, scherpe beelden te zien van die maanlanding óf de beelden uit 2009? Geen idee. Wat ik wel weet is dat álle 15 in 2009 gerestaureerde video’s van de Apollo 11 maanlanding hier te zien zijn en dat dit er eentje van is:

Wellicht dat er nog een deel IV komt uit deze episode rond de befaamde Apollo 11 vlucht. Bron: o.a. Universe Today.

Heeft men Hawkingstraling waargenomen in het laboratorium?

Heeft men Hawkingstraling waargenomen? Credit: Universiteit van Frankfurt

In 1974 kwam Stephen Hawking met z’n inmiddels beroemde theorie dat zwarte gaten wel eens níet zwart zouden kunnen zijn, maar dat ze een heel klein beetje straling ‘lekken’. Een team natuurkundigen onder leiding van Franco Belgiorno (Universiteit van Milaan) denkt dat ze die Hawkingstraling, zoals het wordt genoemd, daadwerkelijk hebben waargenomen. Nee, niet bij een werkelijk zwart gat, maar in het laboratorium. Eh… hebben ze dan een zwart gat in hun lab gecreëerd? Nee, ook dat niet, gelukkig maar. Wat ze hebben gedaan is de ruimtetijd-kromming van een zwart gat nabootsen. Hawking’s stelling was gebaseerd op de theorie dat vlakbij de waarneemhorizon van een zwart gat, da’s de grens waarbinnen de ontsnappingssnelheid groter wordt dan de lichtsnelheid en ontsnappen dus niet mogelijk is, de kromming van ruimtetijd zo extreem is dat virtuele deeltjesparen erdoor gescheiden kunnen worden. Die paren van deeltje en antideeltje ontstaan continue en omdat ze elkaar binnen een fractie van een seconde ook vernietigen is de netto-energiebalans normaal gesproken nul. Maar vlakbij het zwarte gat kunnen de deeltjes zich scheiden, waarbij de ene ‘doei’ zegt en ín het zwarte gat verdwijnt en de andere de wijde wereld intrekt, aldus Hawking. Belgiorno en z’n team probeerden die situatie in het lab na te bootsen door met een infrarood laser op een stuk glas te ‘schieten’. De details van ’t experiment zal ik een andere keer wel es uitleggen (lees: heb ik nou geen zin in), maar de uitkomst was dat er een zogenaamd wit gat waarneemhorizon ontstond, yep géén zwart gat, en dat er fotonen werden uitgezonden die op geen enkele andere manier verklaarbaar waren dan zijnde Hawkingstraling. Aldus Belgiorno et al. Afijn, nou gaan we maar es kijken of het allemaal reproduceerbaar is. Bron: 80 Beats.

Wordt Mazlan Othman VN-ambassadeur van Buitenaardse Zaken?

Mazlan Othman, de eerste ambassadeur van Buitenaardse Zaken? Credit: IISD

Stel dat er morgen buitenaardse wezens in de Dordtse Biesbosch landen en dat Jan en ik daar – hypothetisch gesproken – aan het waarnemen zijn. De baas van die aliens stapt uit en loyaal aan de SF-filmtaal zegt ‘ie “Take me to your leader”.  Kans bestaat dat de aliens dan naar de Maleisische sterrenkundige Mazlan Othman worden gebracht. Deze week zijn namelijk her en der geruchten opgedoken dat de beste dame door de Verenigde Naties benoemd zal worden tot ambassadeur van Buitenaardse Zaken (‘ambassador for extraterrestrial contact affairs’). 😯 Othman is op dit moment directeur van het VN-bureau genaamd ‘Office for Outer Space Affairs’ in Wenen, dat niets met buitenaardse wezens te maken heeft, ook al doet de naam vermoeden. Dat bureau – al in 1962 opgericht –  is bedoeld om vreedzaam gebruik van de ruimte te promoten. Er is overigens in de Amerikaanse staat Denver een Commissie voor Buitenaardse Zaken, nee geen geintje, dus daar moet mevrouw Othman maar eens een praatje mee gaan houden. Als de geruchten tenminste kloppen. Volgende week is er een wetenschappelijk congres in Buckinghamshire (England) en als de geruchten juist zijn dan zou Othman daar in haar nieuwe functie moeten optreden. We wachten ’t rustig af. Mmmm, zal ik vanavond eens naar de Biesbosch gaan? Bron: Space.com.

Pik ook eens een twursus mee!

Credit: The Digital Artist/Pixabay.

Huh, een twursus? Wazzdannouweer? Nou simpel: een twursus is een ‘wekelijkse bijspijkercursus’ die je via Twitter kan volgen en die verzorgd wordt door Govert Schilling, de bekende wetenschapsjournalist en auteur van inmiddels tig boeken. In zo’n twursus behandelt hij in 10 tot 15 ‘tweets’ – zo heten de afzonderlijke berichten, bestaande uit maximaal 140 karakters – elke week een wetenschappelijk onderwerp. Iedere vrijdag vanaf 17.00 uur is de twursus te lezen op de Twitterpagina van Schilling, waarbij hij uiteraard direct vragen van lezers over het onderwerp kan beantwoorden. Interessant om te lezen én een nieuwe, interactieve manier om iets te leren. Heb je geen account op Twitter? Dan moet je er gewoon eentje aanmaken, da’s is in een paar minuten gebeurd, gratizz en voor niks. En voor de die-hard-anti-twitteraars: De twursus staat ook elke zaterdag in de wetenschapsbijlage van de Volkskrant én op de website Alles over Sterrenkunde. Hieronder een overzichtje van de tot nu toe verschenen twursussen, inclusief link waar het terug te lezen is. Eh.. die laatste twee staan niet op genoemde site, maar ik heb twee andere plekken gevonden waar ze te vinden zijn:

TwursusDatum verschijning
Jupiter25 september 2010
orkanen18 september 2010
Oosterse kennis11 september 2010
jaargetijden4 september 2010
Exoplaneten28 augustus 2010
vallende sterren11 augustus 2010
zonnestorm2 augustus

Bemanning ISS-expeditie 24 veilig geland

Na een verblijf van zes maanden aan boord van het internationale ruimtestation ISS is afgelopen zaterdag de bemanning van expeditie 24 veilig op aarde teruggekeerd. Met de Soyuz TMA-18 kwamen commandant Alexander Skvortsov en vluchttechnici Tracy Caldwell Dyson en Mikhail Kornienko om 7.23 uur Nederlandse tijd per parachute neer in de steppen van Kazachstan. Enkele uren daarvoor, om 04.02 uur om precies te zijn, was de Soyuz losgekoppeld van het ISS. Hier de beelden daarvan

Hoe zouden aliens ons zonnestelsel zien?

De NASA heeft een mooie simulatie op video gemaakt van het zonnestelsel zoals dat er bekeken vanaf een verre exoplaneet bevolkt met aliens uit zou kunnen zien. Met name de ijsobjecten in de Kuipergordel zouden met hun infraroodstraling een duidelijke indruk moeten achterlaten op die aliens. Mooi te zien in de video is welke invloed de planeet Neptunus op die Kuipergordel heeft en hoe die invloed uiteindelijk tot een ringvormige structuur leidt, een structuur die in het echt waargenomen is bij een ster zoals Fomalhaut:

Bron: NASA/GSFC.

De gunstige verschijning van komeet 103P/Hartley

Zoekkaartje voor komeet 103P/Hartley. Credit: Astronomy.

Op basis van visuele waarnemingen is de verwachting dat de komeet 103P/Hartley (ook wel Hartley 2 genoemd) in de maand oktober in helderheid zal toenemen – zo rond de 20e oktober ongeveer tot magnitude 4,5 – en dat gecombineerd met een gunstige plek aan de hemel, te weten het zenit recht boven ons, betekent een mooie verschijning. In oktober gaat de komeet onder de vijf heldere sterren van het sterrenbeeld Cassiopeia door, welke de bekende ‘W’ vormen, en daarna is ‘ie in Perseus te vinden. Ergens rond 8 oktober zal 103P/Hartley de dubbele open sterclusterχ en H Perseï passeren, een mooi moment om foto’s te maken. Op het kaartje hiernaast zie je waar de komeet zich wanneer bevindt. Op 20 oktober staat 103P/Hartley het dichtste bij de aarde, op een afstand van 0,121 Astronomische Eenheid, oftewel 18 miljoen km. Hij staat dan vlakbij de ster ρ Aur (Rho Aurigae) in het sterrenbeeld Voerman. De staart zal dan ongeveer 2° lang zijn, zeg vier volle maandiameters, en de coma zal zo’n 40′ zijn. 28 oktober staat de komeet in z’n perihelium, d.w.z. dat ‘ie dan het dichtste bij de zon staat, waar die eens per 6,46 jaar omheen draait. Op 4 november a.s. zal de komeet ‘bezocht’ worden door komeetverkenner DIXI/EPOXI, welke ooit door het leven ging als Deep Impact, de sonde die op 4 juli 2005 een impactor te pletter liet slaan op de komeet Tempel 1. Nee, 103/Hartley wordt niet op die manier te grazen genomen. 🙂 Hieronder nog een grafiek met recente helderheidsschattingen van de komeet:

Credit: Aerith.net

Bron: Zenit oktober 2010 (blz. 450-451) + Aerith.net (voor die grafiek).