ESA en NASA komen bij je thuis

Credit: NASA

Het is coronacrisis, dus iedereen zit thuis (voor zover je niet behoort tot de vitale beroepen). Ruimtevaartorganisaties ESA en NASA spelen daar op in door te komen met sites waarop ruime aandacht is voor ruimtevaart en sterrenkunde die je thuis kunt doen, zowel voor kinderen als volwassenen, sites vol met apps, video’s, citizen science, informatie, etc… Volg de links en je hoeft je niet meer te vervelen.

Veel plezier en alle gezondheid voor iedereen!

Supergeleiding in meteorieten ontdekt

Voor de allereerste keer is supergeleiding in buitenaards materiaal ontdekt. Een gemengd team van wetenschappers van de Universiteit van Californië, San Diego en het Brookhaven Laboratory in New York hebben in hun zoektocht naar natuurlijk verzamelde supergeleidende materialen een aantal meteoriet fragmenten onderzocht. Na een grondige selectie werden 15 meteoriet fragmenten onder de loep genomen. Twee ervan, afkomstig van de grote meteoriet ‘Mundrabilla’, gevonden in 1911 in Australië, en ‘GRA 95205’ (Antarctica), bleken supergeleidende korrels te bevatten. Supergeleiding is het verschijnsel dat de elektrische weerstand van sommige materialen beneden een bepaalde temperatuur opeens helemaal verdwijnt.*  

Lees verder

Twee ERC Advanced Grants voor Nederlandse sterrenkundigen

Prof. Erwin de Blok en Prof. Léon Koopmans. Credit: ASTRON.

Twee Nederlandse sterrenkundigen krijgen elk een Advanced Grant van de European Research Council (ERC). Het gaat om de Groningse hoogleraar prof. Léon Koopmans (3,5 miljoen euro) en prof. Erwin de Blok van ASTRON (2,5 miljoen euro).

Léon Koopmans krijgt de Europese beurs voor zijn programma CoDEX: The Final 21-cm Cosmology Frontier. Daarmee wil hij de uiterst zwakke straling van neutraal waterstof waarnemen uit de tijd dat het heelal minder dan een miljard jaar oud was. Deze straling bevat gedetailleerde informatie over de eerste sterren, sterrenstelsels, zwarte gaten en de fundamentele fysica.

Instrumenten CoDEX. Credit: ASTRON.

Deze waarnemingen gaan Koopmans en zijn team doen met de Nederlandse Low-Frequency Array (LOFAR), de New Extension in Nançay Upgrading LOFAR (NenuFAR) en de Netherlands-China Low-Frequency Explorer (NCLE), die aan boord is van een Chinese satelliet die zich achter de maan bevindt. Binnen CoDEX worden de rekeninfrastructuur, algoritmes en software ontwikkeld die nodig zijn om de vele petabytes aan data te analyseren die deze telescopen in de komende jaren (en de Square Kilometre Array (SKA) in de verdere toekomst) gaan genereren.

Erwin de Blok leidt het ERC-programma MeerGas: Finding the Origin of Gas in Galaxies with MeerKAT. Hij wil de herkomst van neutraal waterstofgas in sterrenstelsels achterhalen. Neutraal waterstof is het gas waaruit de sterren in sterrenstelsels worden gevormd. De meeste stelsels bevatten echter slechts voldoende gas om maar voor een fractie van hun levensduur sterren te vormen. Ze moeten dus gas van elders krijgen. Computersimulaties suggereren dat dit gas zich in de ruimte tussen de sterrenstelsels bevindt, en van daaruit door de sterrenstelsels wordt ingevangen. De radiostraling die dit gas uitzendt is erg zwak en daardoor nog nooit ondubbelzinnig waargenomen.

MeerKAT. Credit: ASTRON.

De groep van De Blok wil met extreem gevoelige radiowaarnemingen van de nieuwe MeerKAT-radiotelescoop in Zuid-Afrika dit gas detecteren. MeerKAT is een voorlopertelescoop van de toekomstige Square Kilometre Array (SKA) in Zuid-Afrika en Australië, waarin Nederland een partner is. MeerGas zal nieuwe technieken gebruiken en ontwikkelen waarmee de grote hoeveelheden gegevens efficiënt geanalyseerd kunnen worden. Het onderzoeksprogramma zal bijdragen aan de voorbereidingen voor de nog grotere toevoer aan gegevens die de SKA zal produceren.

De Advanced Grant van de European Research Council (ERC) wordt toegekend op basis van zowel de wetenschappelijke excellentie van de aanvrager als het onderzoeksvoorstel. Bron: Astronomie.nl.

Sterrenkundigen hebben eindelijk de “rand” van het melkwegstelsel gevonden

Op deze foto van de Fermi-telescoop gloeit de sterrenschijf van de Melkweg, die horizontaal door het midden loopt, fel in gammastraling. Een enorme halo van donkere materie bevindt zich rondom deze schijf, maar straalt geen licht uit en dat maakt het achterhalen van de rand van de Melkweg een uitdaging. Credits: FERMI LAT COLLABORATION/DOE/NASA.

Ons sterrenstelsel is een stuk groter dan je zou denken. Eerdere onderzoeken hebben uitgewezen dat de centrale spiraalschijf van de Melkweg, die traditioneel gezien als 100.000 lichtjaar groot wordt beschouwd, wel eens een stuk groter zou kunnen zijn. Rondom die zichtbare schijf bevindt zich een halo gevuld met oude sterren, bolvormige sterrenhopen, de restanten van dwergstelsels die door de Melkweg zijn opgepeuzeld én heel veel donkere materie. Maar hoe groot is die halo precies? Uit recent onderzoek is gebleken dat deze 2 miljoen lichtjaar breed moet zijn. Deze nieuwe meting stelt de wetenschappers in staat om de totale massa van ons sterrenstelsel beter in te schatten.

Om de gravitationele “rand” van de Melkweg te vinden hebben de betrokken onderzoekers computersimulaties gedraaid om te bekijken hoe reuzenspiraalstelsels zoals de Melkweg ontstaan. Wetenschappers zijn vooral op zoek geweest naar gevallen waarbij twee reuzenstelsels naast elkaar ontstaan, in dit geval de Melkweg en Andromeda, aangezien deze via de zwaartekracht constant aan elkaar zitten te trekken. Uit de simulaties blijkt dat net voorbij de rand van de halo de snelheid van kleine satellietstelsels ernstig afneemt.

Met behulp van een telescoop hebben de onderzoekers een vergelijkbare “drop” in de snelheid van satellietstelsels waargenomen. Dit gebeurde op een afstand van 950.000 lichtjaar vanaf het centrum van de Melkweg. Dat is 35 keer verder van het centrum vandaan dan de locatie van ons zonnestelsel. Hoewel donkere materie het leeuwendeel van de massa van de Melkweg uitmaakt, verwachten de onderzoekers dat op deze grote afstanden ook sterren gevonden kunnen worden. Deze verre sterren zijn zeer lichtzwak, maar toekomstige observaties moeten in staat zijn om deze te vinden.

De nieuwe metingen zouden astronomen beter in staat moeten stellen om de eigenschappen van het melkwegstelsel te achterhalen. De totale massa van een sterrenstelsel houdt bijvoorbeeld verband met het aantal satellietstelsels die er omheen draaien. Momenteel zijn hiervan zo’n 60 exemplaren bekend, maar het onderzoek suggereert dat het werkelijk aantal veel groter zou moeten zijn.

Het complete vak-artikel over dit onderzoek kan hier ingezien worden.

Bron: Science News

Morgenochtend drie planeten aan de zuidoostelijke hemel te zien!

Credit: Sky & Telescope.

Wie morgenochtend voor de schemering naar buiten gaat heeft kans (bij helder weer) drie planeten te zien. Mars (+1m) en Saturnus (+0,9m) staan dan dicht bij elkaar en ietsje ten westen (‘rechts’) daarvan op 6° staat Jupiter (-2,1m). De meest dichte nadering tussen Mars en Saturnus is overdag – om 13.00 uur staan ze slechts 0,55° van elkaar vandaag (da’s ruim één maandiameter), maar dat is bij daglicht niet te zien. Vandaar het advies het mooie schouwspel ’s ochtends vroeg te bekijken. Mars en Saturnus staan in het sterrenbeeld Steenbok. Bron: Sterrengids 2020.

Het landingsprofiel van de Apollo 11

Credit: YouTube

Tsja, wat doe je als je de hele dag binnen zit vanwege het overal rondwarende coronavirus? Juist ja, video’s kijken. Vandaag kwam ik er eentje tegen die interessant is om te delen, eentje over het zogeheten landingsprofiel van de Apollo 11. Over de landing van Apollo 11 op de maan – 20 juli 1969 – heb ik vaker geblogd (zoals hier en eerder hier), maar dat landingsprofiel kende ik nog niet. Iemand heeft met behulp van Google Earth (die je ook van de maan hebt) en foto’s van NASA’s Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) de laatste vier minuten van de landing van de Eagle op de maan gereconstrueerd, inclusief manoeuvre van Armstrong om de 190 meter grote West krater te ontwijken. Er zit helaas geen geluid bij de video (tenminste, bij mij lukt het niet er geluid bij te krijgen). Hieronder is de video te bewonderen.

Bron: Tweet van Massimo.

Nee, de röntgenstraling van nabije sterrenstelsels komt niet van donkere materie in verval

Impressie van de röntgenstraling, afkomstig van de halo van donkere materie rondom het Melkwegstelsel. Credit: Christopher Dessert, Nicholas L. Rodd, Benjamin R. Safdi, Zosia Rostomian (Berkeley Lab), based on data from the Fermi Large Area Telescope.

Sterrenkundigen van drie instituten –  University of Michigan, Lawrence Berkeley National Laboratory en University of California – hebben kunnen aantonen dat de mysterieuze röntgenstraling van nabije sterrenstelsels, de zogeheten “3.5 keV linedie in 2014 werd ontdekt, niet afkomstig is van deeltjes donkere materie die in verval zijn. Dat 85% van alle materie in het heelal uit donkere materie bestaat is op allerlei indirecte manieren al aangetoond, maar nog nooit is er één directe detectie van donkere materie gelukt. Hypothetische deeltjes waaruit donkere materie zou kunnen bestaan zijn er genoeg en eentje daarvan is het steriele neutrino. Dat deeltje is onstabiel en zou moeten vervallen in gewone neutrino’s (waarvan we drie ‘smaken’ kennen) en hoogenergetische straling, röntgenstraling. De 3,5 KeV emissielijn zou mogelijk een resultaat zijn van dat verval van steriele neutrino’s.

Credit: somerandompearsonsblog.blogspot.com

De sterrenkundigen hebben gegevens geanalyseerd die afgelopen twintig jaar zijn verzameld met de Europese röntgensatelliet XMM-Newton van röntgenbronnen in de Melkweg. Volgens de modellen zouden alle sterrenstelsels omgeven zijn door een halo van donkere materie en de röntgengloed daarvan zou ook merkbaar moeten zijn op de halo rondom de Melkweg. Wat ze deden was de röntgenopnamen van XMM-Newton van allerlei objecten, waaronder veel sterren in de Melkweg, analyseren en daaruit de objecten zelf uit de opnamen ‘wegpoetsen’ (Engels: masking), zodat alleen de meest donkere, ongeschonden omgeving overblijft (Engels: blank-sky). In die omgeving zou de 3,5 KeV lijn van in verval geraakte steriele neutrino’s te zien moeten zijn. Maar wat zagen ze: nadah, niente 3,5 KeV lijn. In Science verscheen een vakartikel over de waarnemingen van XMM-Newton aan de röntgenbronnen in de Melkweg. Bron: Universiteit van Michigan.

Raad de wetenschapper

Nou de meeste mensen door de coronacrisis de meeste tijd thuis doorbrengen komen overal  leuke tijdsverdrijven opborrelen, zoals quizjes, beroemde schilderijen nabootsen, berenjacht met kleine kinderen, etc…. In de categorie quizjes kwam ik gisteren deze tegen, waarin iemand met emoticons tien beroemde wetenschappers heeft voorgesteld. Vraag aan de lezers: wie worden hier voorgesteld?

En nee, niet de tweets onder de bron bekijken, da’s vals. 🙂 Bron: Technopolis op Twitter

Google’s Doodle van de dag gewijd aan 74e geboortedag van Wubbo Ockels

Credit: Google

De Doodle van vandaag, da’s het dagelijkse logo op Google’s zoekpagina, is gewijd aan de 74e geboortedag van Wubbo Ockels (28 maart 1946). Klik je op de doodle dan kom je op een zoekpagina met allerlei hits over Ockels, de natuurkundige en astronaut, die in 2014 overleed. Hij maakte één ruimtemissie mee, van 30 oktober tot en met 6 november 1985 met het ruimteveer Challenger. Tsjonge, ook al weer 35 jaar geleden, wat vliegt de tijd. Leuk van Google!

Materie overvloed verklaard door detectie kosmische snaren in toekomst mogelijk

De strijd tussen materie en antimaterie werd 14 miljard jaar geleden uitgevochten en materie won. Hoe kwam dit en waarom is er niet meer antimaterie aangetroffen in het heelal? Een groot internationaal team van theoretisch natuurkundigen verbonden aan het Japanse Kavli Instituut (IPMU) heeft een nieuwe theorie voorgesteld, welke deze imbalans tussen materie en antimaterie mogelijk zou kunnen verklaren en ook hoe men hier direct bewijs van zou kunnen vinden. Het wetenschappelijk artikel is getiteld; ‘Testing the Seesaw Mechanism and Leptogenesis with Gravitational Waves’ door Jeff A. Dror, Hitoshi Murayama e.v.a. en verscheen in januari j.l. in Physical Review Letters. * Lees verder